Sevr Antlaşması'nın geçersiz olmasının sebebi nedir ?

Koray

New member
TARİH • FORUM TARTIŞMASI
[HEADING=1]Sevr Antlaşması Neden Geçersiz Kaldı? İmzalar Atıldı, Peki Neden Sonuç Değişti?[/HEADING]
1. Sevr: Osmanlı Devleti'ne Kesilen Tarihî Fatura

Arkadaşlar, düşünsenize: Bir gün önünüze koca bir sözleşme koyuyorlar. Sözleşmenin maddelerine baktığınızda evinizin bir bölümünün başkasına verildiğini, bahçenizin bölündüğünü, mutfağınızın kullanım hakkının komşuya geçtiğini ve üstelik bütün bunların sizin iyiliğiniz için yapıldığını öğreniyorsunuz! İnsan ister istemez, “Bir dakika, bu sözleşmeyi kim hazırladı, ben ne zaman ev sahibi olmaktan çıktım?” diye sorar. İşte Sevr Antlaşması'nın hikâyesi de biraz böyle; ancak burada mesele bir evin değil, bir devletin geleceğidir.

10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilgisinin ardından İtilaf Devletleri tarafından hazırlanan barış düzenlemesiydi. Osmanlı heyeti, Fransa'daki Sevr kasabasında antlaşmayı imzaladı. Fakat bu imza, metnin Osmanlı Devleti açısından bütün hukuki işlemlerinin tamamlandığı ve hükümlerinin eksiksiz uygulanabileceği anlamına gelmiyordu.

Asıl soru şu: Sevr Antlaşması neden uygulanamadı, neden Türkiye'nin geleceğini belirleyen kalıcı bir anlaşmaya dönüşemedi?

Cevap tek bir nedenden ibaret değil. Antlaşmanın hukuki durumu, Osmanlı yönetiminin meşruiyet sorunu, Anadolu'daki Millî Mücadele, askerî gelişmeler ve uluslararası güç dengeleri birbirine bağlıydı. Sevr'in hikâyesi, kâğıt üzerinde alınan kararlarla sahadaki gerçekliğin her zaman aynı olmadığını gösteren önemli bir tarih örneğidir.

Üstelik burada yalnızca diplomatlardan ve ordulardan söz etmiyoruz. Evini terk etmek zorunda kalan insanları, ailesinin geleceğini düşünen anneleri, cepheye giden gençleri, kasabasındaki gelişmeleri anlamaya çalışan esnafı ve yeni bir siyasi düzen kurmaya çalışan kadroları da konuşuyoruz. Çünkü tarih, yalnızca masada imza atanların değil, o imzaların sonuçlarını yaşayanların da hikâyesidir.

2. İlk Önemli Ayrıntı: Sevr İmzalandı Ama Onaylanmadı

Sevr Antlaşması'nın geçersiz kalmasını anlamak için öncelikle hukuki ayrımı doğru yapmak gerekiyor. Tarih anlatılarında sıkça kullanılan “Sevr hiç yürürlüğe girmedi” ifadesinin arkasında önemli bir neden bulunur: Antlaşma imzalanmış olsa da gerekli onay süreci tamamlanmadı.

Dönemin Osmanlı yönetimi adına hareket eden heyet, antlaşmaya imza attı. Ancak imza ile onay aynı şey değildir. Uluslararası anlaşmalarda imza, tarafların metin üzerinde uzlaştığını veya anlaşmayı imzalama iradesini gösterirken, yürürlük için ayrıca onay gibi işlemler gerekebilir. Sevr bakımından bu aşama tamamlanmadı.

Osmanlı hukuk ve siyaset düzeninde padişahın onayı ve Meclis-i Mebusan'ın rolü de tartışmanın önemli parçalarıydı. Birinci Dünya Savaşı sırasında Meclis-i Mebusan kapatılmış, İstanbul'daki yönetimin hareket alanı ise İtilaf Devletleri'nin baskısıyla daralmıştı. Anadolu'da gelişen Millî Mücadele hareketi, İstanbul hükümetinin ülkenin tamamını temsil etme iddiasına da meydan okuyordu.

Dolayısıyla Sevr'in imzalanması, bütün Osmanlı toplumunun ve Anadolu'daki millî hareketin bu hükümleri kabul ettiği anlamına gelmiyordu. Antlaşmanın siyasi kabulü son derece tartışmalıydı; gerekli onay süreci tamamlanmadığı için de yürürlüğe girmedi.

Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var: Bir belgeye imza atılmış olması, onun otomatik olarak uygulanabilir ve kalıcı hâle geldiği anlamına gelmez. Resmî işlemler, temsil yetkisi, siyasi koşullar ve sahadaki gelişmeler birlikte değerlendirilmelidir.

Forumun hukuk meraklılarına soralım: Bir anlaşmayı imzalayan yönetimin, ülkenin büyük bölümünde etkili bir otorite kuramaması durumunda o anlaşmanın uygulanabilirliği sizce nasıl değerlendirilmelidir? Hukuki şekil mi daha belirleyicidir, yoksa tarafların anlaşmayı hayata geçirebilme kapasitesi mi?

Bu sorunun cevabı bizi Sevr'in ikinci büyük meselesine götürüyor: Anadolu'da yaşanan Millî Mücadele'ye.

3. Millî Mücadele: Masadaki Hesabı Sahadaki Gerçeklik Bozdu

Bir anlaşmanın uygulanabilmesi için yalnızca kâğıt üzerinde yazılan maddeler yeterli değildir. O maddeleri uygulayacak siyasi irade, askerî güç ve toplumsal kabul de gerekir. Sevr'in karşılaştığı en büyük engellerden biri, Anadolu'da giderek güçlenen Millî Mücadele hareketiydi.

Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan süreç, Erzurum ve Sivas kongreleriyle örgütlendi. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Ankara'da açılmasıyla mücadele yeni bir siyasi merkez kazandı. Ankara'daki yönetim, İstanbul hükümetinin Sevr'i imzalama kararını kabul etmedi ve Misak-ı Millî doğrultusunda bağımsızlık hedefini savundu.

İşte burada tarihî bir strateji meselesi ortaya çıkıyor. İtilaf Devletleri, Osmanlı Devleti'nin yenilgisini kalıcı bir siyasi düzene dönüştürmek istiyordu. Ancak Ankara'daki millî hareket, bu düzenin Anadolu'da kabul edilmesini engellemek için siyasi ve askerî mücadele yürütüyordu.

Bunu günümüzden bir örnekle düşünelim. Bir şirketin yönetimi, çalışanların önemli bir bölümünün kabul etmediği bir yeniden yapılanma planını imzalıyor. Fakat uygulama için gereken ekipler başka bir merkezde toplanıyor, kendi yönetimlerini oluşturuyor ve planın hayata geçirilmesine karşı çıkıyor. Yönetim dosyayı imzalamış olsa da işlerin eskisi gibi ilerlemesi mümkün olmuyor.

Elbette devletler arasındaki savaş, bir şirket anlaşmasıyla aynı şey değildir. Ancak örnek, kâğıt üzerindeki kararlarla uygulama kapasitesi arasındaki farkı anlamaya yardımcı olabilir.

ABD Dışişleri Bakanlığının tarihî diplomatik belgelerinde de Sevr'in uygulanmasının İtilaf Devletleri için giderek zorlaştığı, Türk millî hareketinin askerî başarılarının ardından antlaşmanın müzakere zemini olmaktan çıktığı anlatılır. Özellikle Yunan ordusunun Anadolu'daki yenilgisi ve geri çekilmesi, diplomatik dengeleri değiştiren gelişmeler arasındaydı. Office of the Historian

Demek ki Sevr'in kaderini yalnızca bir imzanın atılması veya atılmaması belirlemedi. Antlaşmaya karşı çıkan siyasi hareket, ülkenin çeşitli bölgelerinde örgütlenerek sahadaki güç dengesini değiştirdi.

Peki sizce bir ülkenin geleceğini belirleyen asıl unsur hangisidir: Diplomatik masada elde edilen sonuçlar mı, yoksa o sonuçları kabul ettirebilecek toplumsal ve askerî güç mü?

4. Sevr'in Maddeleri Neden Bu Kadar Büyük Tepki Çekti?

Sevr Antlaşması'nın uygulanamamasını anlamak için maddelerine de bakmak gerekir. Çünkü bir anlaşmanın neden reddedildiğini anlamanın en kolay yolu, taraflardan birinin neden o anlaşmayı kabul edilemez gördüğünü incelemektir.

Sevr, Osmanlı Devleti'nin topraklarını önemli ölçüde daraltan, askerî gücünü sınırlayan ve mali, ekonomik ve siyasi alanlarda dış denetimi artıran hükümler içeriyordu. Anadolu'nun farklı bölgelerine ilişkin toprak düzenlemeleri yapılırken Boğazlar üzerindeki denetim için uluslararası bir mekanizma öngörülüyordu. Doğu Anadolu ve İzmir çevresine ilişkin hükümler de egemenlik tartışmalarının merkezindeydi.
 
Üst